مصادیق بارز

مصادیق بارز

مصادیق بارز

مصادیق بارز

این مجموعه را دانلود بزنید

رودخانه

از آسمان فروریخته، آرام گرفته

به دامان مادرش، فروشکسته از روزگار.

آب اما همچنان جاری ست

سرچشمه گیر از آسمان ها

در روشنای گنگی ِ بی کرانه ی روح

از میان دهان فروشکسته اش.

آن کس که به هزاران تکه پراکنده و در خاک فرورفته

ناگاه گور خشکیده اش به اشارتی آسمانی خواهد شکافت،

آنگاه که حجاب ها دریده شود.

برخواهد خاست بارها و بارها،

مرگ را و چاله ها را فرومی بلعد

همچنان بکر و دوشیزه بازخواهد گشت

تا رهایی این خاک.

پس رودخانه خداوند است

تا زانو نشسته در نیزار، به تماشای آدم ها،

یا فروآویخته از پاشنه پای دریچه های سد

خداوند است این، پاک و دست نایافتنی.

نامیرا. که خویش را از همه ی مرگ ها خواهد شست.

تد هیوزاز مجموعه “رودخانه”1983

مسیح مصلوب

مسیح مصلوب . پاها به زمین رسیدند .
سه چوب هم اندازه .
مسیح درآن میان آویخته نیست .او سومین است .
ریش های سیاه آشفته بر سینه اش آویزان.
چهره، آن چهره ی تصویرها نیست .
خشن است و یهودی . او را نمی بینم
اما تا آخرین روزی که
بر زمین سرگردانم به جستجوی او ادامه خواهم داد.
مرد درهم شکسته ، درد می کشد و سکوت می کند .
تاج خار بر او سنگینی می کند.
تا جایی که استهزاء جمعیت در او اثر ندارد ،
که او از پیش بارها مرگ را آزموده بود.
از خود یا دیگران .فرقی نمی کند .
مسیح مصلوب . به طرز غریبی به
سلطنتی فکر می کند که شاید در انتظار اوست،
به بانویی که از آن او نبود می اندیشد.
آموزش های خدادادی بر او روا نیست ،
سه گانگی درک نشدنی،
عرفا، کلیساها ، اوخام ها1
تیغ ، بنفش ، مراسم عبادت ، اسقف اعظم ،
نوکیشی گوتروم2 به زور شمشیر،
دادگاه تفتیش عقاید ، خون شهدا
جنگ های صلیبی بی رحمانه ، یا ژان دارک3
واتیکان ، لشکر الهی .
می داند که خدا نیست بلکه انسانی است
که با روز خواهد مرد . رنجی نیست .
فشار میخ های فلزی او را به درد می اورد .
نه رومی است و نه یونانی . ناله می کند .
او برای ما تصویرهای زیبایی به جا گذاشت ،
و همچنین آموزش بخشایشی
که گذشته را می تواند بی اثر کند .
(این بد ست یک ایرلندی در زندان نوشته شد)
روح اش به پایان می اندیشد، با عجله.
حالا تقریبن تاریک است .او مرده است .
و بر جسم خاموشش حشره ای می گردد .
دردی که این مرد کشید، چه سودی دارد، وقتی که حالا من خود درد می کشم؟

(1-ويليام اوخام (1280-1347) متفکر تکفیر شده ی قزون وسطی
2-گوتروم یکی از رهبران وایکینگ ها که در 878 در جنگ با انگلیس شکست خورد و در سال 890 از دنیا رفت
3-ژان دارک قهرمان ملی فرانسه)

بازگشت

پس ازسپری شدن سالهای تبعید
به خانه ای که به زمان کودکی در آن زندگی کردم ، بازگشتم
و همیشه هنوز این محله برایم عجیب است
درختان را خیلی آرام نوازش کردم
همانطور کسی که خواب است را نوازش می کنی ،
از راههای قدیمی گذشته ام
انگار که شعر فراموش شده ای را بازیافتم
و دیدم که در گستره ی شب
ماه نو
پناه گرفته
در تاریکی بالاترین برگهای نخل
بالا رفت ، مثل پرنده ای به لانه اش.

چه حفره ی پر از هوایی
دیواره ها را از درون دربر خواهد گرفت
چه سرخی شب دلیرانه ای
به عمق خیابان سرازیر خواهد شد
و چه ماه نو شکننده ای
عطوفت اش را در باغ خواهد پاشید
پیش ار آنکه خانه مرا بازشناسد
و دوباره عادت کند!

(دو شعر  از خورخه لوییس بورخس به ترجمه ی مودب میرعلایی)

چند وقتی است که شب ها خواب های درهمی می بینم.خواب پدرم را که در دشتی پر از گل های ارغوانی با همان شمایل جوانی اش کنار خاله آنگینه نشسته.لرنیک هم هست.همانطور که همیشه آرزویش را داشتم درمیان گل ها می دودوموهای فرفری اش بدون روسری با باد می رقصد.

     من ولرنیک توی یک محله بزرگ شده بودیم.محله سنگتراش های اصفهان که نیمی از سکنه آن را تبریزی های مهاجر و زرتشتی ها ونیم دیگر را که زورش می چربید ارامنه  تشکیل می دادند.

پدربزرگم که تنها با یک عکس به جامانده درلباس ارتشی او را دیده بودم درجوانی از تبریز به اصفهان منتقل شده بود ومادربزرگم، تاجی را نیز با خود آورده بود.تنها مونس مادربزرگم که دراین شهر غریب هم بود ، زن های ارمنی  دروهمسایه بودند که قلاب دوزی وبافتنی ولحاف چهل تکه یادش داده بودند. خاله آنگینه ، مادربزرگ لرنیک،صمیمی ترین دوست مامان تاجی  بود که هر دو شوهرهایشان درجوانی جوانمرگ شده بودند واین جوانمرگی نقطه مشترکی بود برادامه دوستیشان.اما جوانمرگی وسربه نیست شدن در خانواده ما ارثی بود انگار.هرگز  پدرم را ندیدم ومادرم یادم داده بود که به همه بگویم در یک تصادف کشته شده است واز قبر بدون نشان عجیبش هم هیچوقت حرفی به کسی نمی زدیم.

یادم نمی رود که شب های یلدا لرنیک با مادربزرگ ومادرش به خانه ما می آمدندوتا نیمه های شب  از گذشته ها و شوهرهای جوانمرگشان می گفتند.اما آخرین شب یلدا که دور هم بودیم همیشه درخاطرم خواهد ماند.مامان تاجی برایمان کوفته تبریزی بارگذاشته بود وانارهای دون کرده را درکاسه های کوچک سفالی روی کرسی چیده بود.خاله آنگینه هم    حلیم خوشمزه مخصوص کریسمس ودلمه برگ  و  گاتا پخته بود وبا سبزی هایی که خودش درباغچه می کاشت روی میز گذاشته بود. درخت کاج کوچک گوشه اتاق را من ولرنیک با شمع های رنگی زیبایی که از یک مغازه کوچک درخاقانی خریده بودیم تزئین کردیم.دور کرسی نشسته بودیم و مامان تاجی از شب یلداهای تبریز می گفت که همه فامیل دورهم جمع می شدندوچه سفره هایی که روی فرش ها ی تبریز قرمزشان پهن می کردند.توی صدایش بغض عجیبی بود که  انگار هیچ وقت  نمی خواهد فراموشم بشود.آنگینه کنارش نشسته بود وبا انگشت های نحیفش نوازشش می کرد. من ولرنیک هم زیرکرسی کنارهم نشسته بودیم وپاهایمان را به هم چسبانده بودیم و بی توجه به دیگران با هم پچ پچ می کردیم.بین همین پچ پچ ها بود که لرنیک گفت ویزای آمریکایشان درست شده وتا سه ماه دیگر برای همیشه می روند.این را که گفت انگار چیزی در قلبم فرو ریخت.لرنیک  عشق بزرگ زندگی ام بود وهرگزنمی توانستم تصور کنم که دیگرکنارم نباشد.در یک لحظه تمام خاطراتمان، تمام شمع روشن کردن هایمان در کلیسای حضرت مریم، تمام پیاده روی هایمان تامیدان فواره و بوسه های پنهانی در تاریکی کوچه آق لر از جلو چشمانم رد شد.بغض گلویم را گرفته بود اما امانش ندادم. لرنیک خوشحال بود ومن نمی خواستم خوشحالیش را  وخواب وخیال هایش را برای دانشگاه خراب کنم.اگر اینجا می ماند حسرت دانشگاه رفتن برای همیشه به دلش می ماند.آنها می خواستند بروند، مثل همه  ارامنه  که یکی یکی جلفا را ترک می کردند. از همه بدتر اما نگران مامان تاجی بودم که بدون آنگینه دق می کرد.آن شب یلدا با فال حافظی که من برای لرنیک گرفتم به پایان رسید:

 خرم آن روز كزين منزل ويران بروم / راحت جان طلبم وز پى جانان بروم

گرچه دانم كه به جایى نبرد راه غریب / من به بوى سر آن زلف پريشان بروم

دلم از وحشت زندان سكندر بگرفت / رخت بربندم و تا ملك سليمان بروم

یک ماهی مانده به رفتن آنها ،خاله آنگینه که دلش هم نمی خواست از سنگتراش ها وجلفا دل بکند تب کرد وتشنج وتوی بستر افتاد.مامان تاجی روزهای آخر کناربسترش می نشست وشال گردنی به رنگ آبی برایش می بافت.مرتب می گفت:اخبار می گوید آمریکا هوا خیلی سرد است.آنگینه سرما را دوست ندارد.اما پای خاله آنگینه هرگز به آمریکا نرسید. مامان تاجی  تازه رج آخر شالگردن را تمام کرده بود وباران تندی می بارید وقتی تابوتش را در دامنه کوه صفه  به خاک سپردیم.

لرنیک و خانواده اش که رفتند ما هم مثل خاله آنگینه  تنها شدیم.همسایه های جدید که ارمنی هم نبودند خانه باغ  قدیمی را کوبیدند وچند طبقه ساختند.هیچ کدام  ازآن همسایه های مسلمان  را هیچ وقت ندیدم.اما آن ها همه از پنجره خانه شان لابد هرروز مامان تاجی را می دیدند که به روشی که خاله آنگینه یادش داده بود توی حیاط کوچکمان سبزی وگوجه فرنگی می کاشت.

 فعلهاي در هم ازادي ** 

 صرف مي شوم پشت اين بلندي ميله ها  
و تو ازاد ميشوي
او ازاد مي شود 
ما گم مي شويم  
توي اين صرف فعلهاي اينده.  
خودم از خودت و خودمان 
و انها كه خودشان مي دانند  
كجاي فعل را بگيرند  
سياه نشود   كبود نشود 
سرخ نشود حتي 
و فقط زخم كند جايي در مغز مخاطب را 
كه بماند تا اينده دور 
تا ماضي بعيد 
من روي مترادف واژه ها  
نشسته ام 
روي اين ضمير اول شخص
و نمي دانم ادبيات 
?كجاي مرا ادب نكرد  
كه طنابهاي بلند گره خورده كرد  
و لغات 
..بهاي كدام تشويش اذهان عمومي را مي پردازند  
بگذار برود         بگذار بروند        بگذاريد 
هر كه مي خواهد صرف شود
بشود
اين التزام   فعلي ماست  
به زماني كه از دست رفته   
و 
هيچ حتي و اما وضميري 
انرا به قيد ما در نخواهد اورد

2
.خلیج فارس پدربزرگ من است**

و صرع داشته همیشه کف بالا می‌‌آورد از کودکی م

بالا میرود از شن تپه‌ها و عصایش را میزند توی سر کارون 

نان میاورد از بلمهای کوچک 

مادرم شعر می‌‌خواند به زبان روسی برای قایقرانان ولگا

تا برقصم پا بکوبم کف گاوخونی

وحشی شود گیسوانم از بندر تا الاحمر

دختران عرب سیاه سرمه کشیده اند 

تا تشنگی ترک خورده در آفریقا

من صرع گرفته ام 

کنار دانوب بالا می‌‌آورم

و مانده‌ام روی دست دریایی در شمال

من چیز بزرگی‌ ارث برده‌ام از تمام این قطره ها

که می‌‌بارد در من

و فکر می‌‌کنم این طعم شور از چشمان تو بارید

دور نیست 

از من هیچ ماهی‌ بزرگی‌ و جلبک لغزانی دور نیست

تنها فقط دستانم کوتاهند

بسته به لنگرگاهی در گنگ

و هر صبح 

افراشته میچرخد در باد

هیچ جا نمیماند این لنج کوچک….

من خواهر تمام آبهای زمینم

3

.قطبنمای من سمت جنوب میچرخد** 

سمت خلیج
سمت زنانی که از سینهٔ‌هایشان خون میچکد
و از چراغهای قرمز عبور می‌‌کنند
و از خطوط عابر پیاده
و ولی‌ عصر را رد می‌‌کنند
و شبهای جمع دعا می‌‌کنند برای آزادی
روز‌های دیگر هفته.
جغرافیای دختران باکره
که به درختان سنگ دخیل می‌بندند
مردان عقیم آبشان میدهند
کودکان یائسه می‌‌رویند
قطب نمایی سمت
سنج و دمام
سمت علمهای حاضرت عباس
گره‌های سبز بختهای سفید
و قسمهایی که حل شده توی چای
زنان سبلان
که بوی نفت میدهند
و خورشید با بوسه ائی می‌‌سوزاندشان
قطب نمأی کج با عقربه هایی ،
که دمهایشان رو به بالاست
و عورتهای عریانشان در هیچ رساله یی حکم ندارد ،
که زیر گنبد زرد آقا تا کمر خم شده اند.
زنان جغرافیای من چای می‌‌کارند
و زخم می‌‌نوشند و نانشان ،
بوی دست مردانشان را میدهد.
سرفه می‌کند ،کسی‌
زیر پتویی که هرگز ارضا نمیشود،
قرص میخورد
و نفرین میکند
به تمام جهتهای جغرافیایی ام….

سنگی به آب                                          به حسن صلح جو

سنگی به آب بینداز¹

 هیچکاک هنوز زنده است

با کلاه و

           پالتو و

                    سایه های سرگردان

 و دستی که بالای تپه های مارلیک

 پرواز می کند

 دستی بالای پنجره ی عقبی و

 سرگیجه ی پرندگان

 حالا تپه های مارلیک

 در خواب آقای گلستان و فرمان آرا

 تکه تکه می شوند

و یک وجب زمین خدا

 دیگر به بهار و باغ تن نمی دهد

1-      فیلمی از حسن صلح جو با عنوان « سنگی به آب بینداز »

رویای بیابان

پشت خواب پلک هایم

مه رقیقی شناور بود

پشت پلک هایم

سوت قطاری بی دست و پا

چیزهایی نقش می کرد

پر موسیقی و

                ریگ و

                           بیابان

پر موسیقی  باد و کویر .

از انار و گل تاج خروس که می گذشتیم

هیاهوی رود خروشان

در خواب خوش پل

پنبه دانه و خیزران می ریخت

در ثانیه های برف و کودکی

گوهر شب چراغ می ریخت .

از دانه دانه های انار و

 برق هوش ربایش در آفتاب

                                   گوهر شب چراغ

و من همراه

قافله های بنفش

از عبور بیابان سرشار می شدم

از گردباد های طلایی سرشار می شدم

و  به آب می زدم

با سندباد و چهل دزد بغداد

                                   شوخ و پریشان

و به باد می رفتم

با باد می رفتم .

انارها می آمدند

از پی خواب قافله

با سوت قطار

تمامی انارستان ها

 جاری

در رگ های بیابان

انگار دانه های انار

                       تمام ریگ های بیابان

و چنان که پای مرد به عشق فرو شود

آن طور که با یزید می گفت

پای من به دانه های انار فرو می شد .

قافله لنگر می انداخت

کنار پره های بیابان

کنار آتش و

              سنگچین اجاق

با شراب و

             زرتشت و

                           سرو

با شراب و سرو  و

                       شاخه های انار .

درخت گلابی

از باغ ها و پروانه ها که بگذریم

عشق و

         تنهایی و

                    غربت

خطی است فرضی

که حلقه می شود دور استوای تن ات

آی گلشیفته  گلشیفته

دل ام هوای درخت گلابی ات کرده .

دی ماه 1390

همانگونه که انقلاب مشروطیت در نوشدن نگاه به عناصر مختلف فرهنگی تاثیر بسزایی گذاشت،انقلاب اسلامی نیز ادبیات را با شرایط ویژه ای روبرو کرد.ايديولوژي حاكم آن، محتوا و مضمون جديدي را براي شعر مي‌طلبيد، مضموني كه درون‌مايه اصلي‌اش، جهاد و قيام حق در برابر باطل بود. اين ايديولوژي و غلبه آن بر قالب شعر، باعث شد كه خط سير شعر فارسي در ابتداي انقلاب بشكند و به مسير ديگري افتد.

پس از پیروزی انقلاب،دوصف بندی عمده در میان  شاعران ایجاد شد . یکی کسانی که تا سال ها پس از انقلاب به آرمان های اولیه وفادار ماندند و چندان به مقتضیات زمان و مکان و تعاملات سیاسی – اجتماعی ، ملی و بین المللی توجه نکردند ، دیگر دسته ای که ضمن وفاداری به آرمان های کلیدی و اصول اساسی جنبش ، افق دید خود را وسیع تر کرده و منافع ملی را نسبت به جهان اطراف با سیاستی باز تر و انعطاف پذیر تر در نظر گرفتند . این مساله در ادبیات تولید شده بعد از انقلاب اسلامی به وضوح به چشم می خورد.دو طیف هنری به شکل پررنگ کار خود را آغاز یا ادامه داده اند.طیف اول شاعرانی بودند که به شاعران موسوم به انقلاب معروف گشتند و طیف دیگر شاعرانی که از قبل از انقلاب به عنوان شاعران اجتماعی و نام آشنا به کار سرودن شعر مشغول بودند.طبیعی البته این بود که نقش شاعراان انقلاب به دلیل شرایط خاص کشور پررنگ تر و کار آن ها بیشتر مورد توجه قرار گیرد. با این وجود این دو طیف به موازات هم رشد کرده و پیشرفت نمودند.

با توجه به این نکته وقتی که می خواهیم از شعر بعد از انقلاب حرف بزنیم نباید تنها به سمت شعر انقلاب رفته و آن را به عنوان شعر بعد از وقوع انقلاب معرفی کنیم(این اشتباهی ست که عموما رخ می دهد)بلکه دید ما باید نسبت به بررسی همه نحله‌های شعری دیدی بی‌طرفانه و پژوهشگر باشد. اکنون با توجه به ذکر این مقدمه می توان شعر بعد از انقلاب را اینگونه ارزیابی کرد:

به نظر می رسد شعر انقلاب را می توان به سه دوره تقسیم کرد .یک دوره تا سال 67که عصر جنگ است ویک دوره تا سال 72 ودوره سوم از سال 72به بعد. هر کدام از این دوره ها شاعران خاص خود را دارد کسی که در یک دوره صاحب سبک ومبدع است در دوره بعد تقریبا مبدع نیست .شعرای آن دوره کلا سه دسته بودند:یک دسته کلاسیک ها مثل شهریار که با انقلاب هم سو شده بودند وفردیت هنری شان قبل از انقلاب شکل گرفته بود وبه همان سبک وسیاق خود حرکت می کردند منتهی مفاهیم انقلابی شعر خود مطرح کرده اند ودر این حال سبک وزبان انها تغییر چندانی نسبت به قبل نداشت.

دسته دوم جوان تر ها بودند که تجربه های قبل از انقلاب را داشتند،زبان تازه تری داشتند ومتعادل تر نیز بودند ومضامین شعر انقلابی را در قالب نیمایی نیز می ریختند.گروه سوم شاعرانی که پس از انقلاب به رشد هنری دست یافتند.ابن ها دنباله شعر سپید را گرفتند .البته این جریان ها باهم حر کت می کردند وتعارضی نیز نداشتند .

دوران ابتدایی این تقسیم بندی در سیطره کامل شاعران انقلاب است.شاعرانی که عموما شعر خود را با انقلاب آغاز کرده و با درک صحیح شرایط انقلابی آن دوره پا به میدان ادبیات گذاشته و توانستند آثار قابل ملاحظه ای هم در حوزه تولید شعر به وجود آورند كه ويژگي‌هاي بارز آن به نقل از «آوازهاي نسل سرخ»عبدالجبار كاكايي به ترتيب زير است: روشنفكر ستيزي، آرمان‌گرايي، استفاده از مفاهيم ديني و رويكرد به محتوا.

اما بلافاصله بعد از انقلاب، واقعه‌ي مهم و تأثيرگذار ديگري به وقوع پيوست كه همه‌ي شئونات فرهنگ ما را تحت تأثير قرار داد. جنگ، موضوعات و مضمون‌هاي جديدي را با خود به همراه آورد كه خيلي زود در آينه ادبيات ايراني متجلي شد و نسل جديدي از شاعران و داستان نويسان جوان را پرورش و به جامعه معرفي كرد. موضوعات مطرح شده در فضاي ملتهب ابتداي انقلاب و جنگ، تلويحا شامل موارد زير است كه ما يكي از آنها يعني «شهيد و شهادت» را در حوزه‌ي ادبيات جنگ مورد بررسي اجمالي قرار مي‌دهيم:

1-جنگ و دفاع مقدس

2- شهيد و شهادت

3- وطن و جهان وطني، جهاد عليه مستكبران

4- نهضت زنده عاشورا

5- ستايش زندگي روستايي در برابر فرهنگ و تمدن شهرنشيني

6- دفاع از محرومان

از ميان شاعراني كه موضوع جنگ تأثير پذيرفته بودند، مي‌توان به قيصر امين پور، حسين اسرافيلي، عليرضا قزوه، سلمان هراتي، سيدحسن حسيني، علي موسوي گرمارودي، محمدرضا عبدالملكيان و نصرا… مرداني اشاره كرد. اين شاعران توانستند ذهن و زبان خود را به روحيات منتشر در بستر اجتماعي آن دوره نزديك كرده و نماينده‌ي عواطف گسترده‌ي آنها باشند. جنگ به عنوان يك روايت كلان با آثار و پيامدهاي خود نمود بارزي در شعر اين شاعران و ديگر شاعران پس از انقلاب داشت:

گلواژه‌ي لبيك به لب‌ها حك بود

از وسعت گام‌ها زمين در شك بود

اي كاش در آن صبح ظفر مي‌ديدي

خورشيد به مشت عاشقان كوچك بود

(عليرضا قزوه)

در این دوره زبان رو به سادگی گذاشت چون شعري كه مي‌خواست متناسب با وضعيت انقلاب و جنگ باشد، به ناچار مي‌بايست شعري انقلابي مي‌بود تا بتواند به توصيف دفاع و مقاومت مردم بپردازد، به توصيف دفاعي كه دامنه‌هاي آن به كوچه‌هاي خرد و خراب شهرها هم رسيده بود:

اينجا/ ديوار هم / ديگر پناه و پشت كسي نيست / كاين گور ديگري ست / كه استاده است / در انتظار شب…

(قيصر امين پور)

توصيف صحنه‌هاي دلخراش و مهيج جنگ، توصيف و بيان وضعيت حساس زمان بود. توصيف براي برانگيختن حس همدردي، مسئوليت و همفكري مردم براي مردم. توصيف براي از بين بردن ترس و انتقال حس شهامت:

محاصره‌ايم / فرشته بفرستيد / خاكريزها / عاشقانه / به سجده مي‌روند / و شتك خون بر رويا از پلك در مي‌گذرد / و انفجار موج / در اضطراب نفس، از قلب / حراميان به هدف نمي‌زنند / ابلهان راه گشوده‌اند / التماس بي‌سيم‌ها / و بالا بلندان آسمان: / چرا فرشته‌ها نمي‌رسند؟

(عبالرضا رضايي نيا)

از ویژگی های برجسته این دوره می توان به اجتماعی شدن شعر واحیای قالب های کلاسیک اشاره کرد که در برخی از این قالب ها نوآوری های زیبایی هم به موجود آمد که شاخص ترین این نوآوری ها را شاید بتوان در غزل و رباعی جستجو کرد که تولید غزل و رباعی های حماسی در این دوره بسیار مورد استقابل قرار گرفت:

از خاک و خون گذشتند صبح ظفر سواران

پیغام فتح دارند آن سوی جبهه، یاران

در شام سرد سنگر روشن چراغ خون است

ای ابر دیده ترکن لب های كوزه داران

غزل جدید كه حالا غزل  فرم دستاورد آن است نیز نتیجه کارهایی بود که در این دوره پایه گذاری شد.

در کل می توان گفت؛سال‌هاي اوليه شعر انقلاب تا پايان جنگ تحميلي سال های شعر جنگ است كه تا 10 سال بعد از انقلاب، جريان قالب شعري انقلاب اسلامي بود و جريان‌هاي ديگر، براي بروز و ظهور اجازه نيافتند.شاید در یک بیان کلی دیگر شعر اوایل انقلاب را بتوان شعر «مناسبت ها» نامید چون در اکثر کتاب های این دوره بهانه ای بیرونی و اجتماعی باعث به وجود آمدن شعر شده است؛مثلا در مجموعه ی هم صدا با حلق اسماعیل از حسن حسینی به مناسبت شهادت چمران ، شهید رجایی وشهدای مجلس سروده های زیادی می بینیم.

با این وجود در این دوره جدا از شاعران انقلاب،سایر شاعران نیز دست به تولید آثار ادبی قابل ملاحظه ای زدند که از این میان می توان به کارهای سید علی صالحی،شمس لنگرودی،فرامرز سلیمانی،فرشته ساری،فریدون مشیری،اخوان،شاملو،احمدرضا احمدی و منوچهر آتشی اشاره کرد.

اما پس از پايان جنگ، شعر دنبال مسيري تازه غير از جنگ گشت تا حيات خود را در آن مسير تازه ادامه دهد.این دوره را که بعد از جنگ تا سال 72یا 73ادامه داشت شاید بتوان دوره دگردیسی شعر بعد از انقلاب نامید.چون مباحث تئوریک به طور جدی وارد دنیای شعر شدند و یک صف بندی مشخص در برابر اشعاری با درونمایه های شعاری و اجتماعی شکل گرفت.مساله تعهد در شعر و شعر متعهد نیز در این دوره مورد بازخوانی دوباره قرار گرفت.شاید بتوان جدی ترین موضوع ادبیات در این دوره را جا افتادن و تبیین «شعرگفتار» تلقی کرد که اگرچه امضای خاص سیدعلی صالحی را داشت ولی بر روی شعر بسیاری از شاعران جوان و پیشکسوت تاثیر گذاشت.جریان منسوب به «موج ناب» هم که با زیرساخت کارهای احمدی و رویایی پایه گذاری شده بود نیز در این دهه قابل ملاحظه است. شاعران انقلاب نیز از این مقوله مستثنی نبودند و متاثر از فضای ادبی جامعه نگاهی دیگر به شعر خود انداخته و کم کم از موضوعات منتشر شده در دوران جنگ جدا شدند و به تمهیدات شاعرانه در شعرشان توجه بیشتری نشان دادند.با توجه به این اصل که موضوعات اجتماعی را در مرکز معنایی شعر خود قرار دادند. در این دوره و در بین شاعران انقلاب،تجربه نیما نیز دوباره اوج گرفت و توجه به پتانسیل های زبانی شعر نیما توسط برخی شاعران مانند مرحوم امین پور موج جدیدی از نیمایی گرایی ایجاد شد.غالب‌ شعر دهه‌ شصت‌ شعر تصویری‌ (ایماژیستی‌) بود كه‌ به‌ بازسازی‌ واقعیت‌های‌ بیرونی‌ و گاهی‌ اندرونی‌ می‌پرداخت‌ تا به‌ رهیافت‌های‌ متفاوتی‌ دست‌ پیدا كند. زبان صريح و حماسي آن هم كم كم رنگ شاعرانه به خود گرفت.این دوره به گمان نویسنده این یادداشت،دوران گذار است،گذار به دوره ای که به شعر دهه هفتاد مشهور شد،ادبیاتی که معترضانه با بیشتر پیشنهادهای شعری دهه های قبل از خود به تعارض برخواست و به نوعی واکنش نسبت به آن ها تبدیل شد،به خصوص واکنشی آشکار به ادبیات دهه شصت بود،چون همه تریبون های در دهه های قبل در اختیار ادبیات اجتماعی بود و درآن شكل خاصی از سخن گفتن رایج  بود كه عموما ارشادی و یا حماسی بود  و حالا  جامعه شكل دیگری  نیاز داشت كه تمرین بكند  و با آن آرامش بگیرد.موضوعات زندگی معمولی هم پیش آمد انگار رزمنده ای برگشته به شهر و حالا باید با مناسبات زندگی شهری زندگی كند .عصیان در راه بود.باید هوای تازه ای وجود داشته باشد.

دوره سوم از سال 73شروع شده و تا به حال نیز با فراز و نشیب هایی ادامه دارد. در اوایل این دهه، نسلی تازه از راه رسیده و تازه کار در برابر خیلی از اصول حتی تازه مطرح شده ی شعرو شاعری در دهه های پیش، دچار تردید شده و نسبت به آن از خود واکنش های متفاوتی نشان دادند. در این میان شاعران کهنه کار تر هم که سالهای سال، شعرهای مشخص و معینی گفته بودند، به نحوی تئوریسین های این گسست یا واکنش های سریع شدند. برخی از آنها توانستند با استفاده از آراء و نظزیات فیلسوفان پست مدرن و بهره گرفتن از اندیشه های پساساختارگرای رایج در غرب، شعر ایران را در آستانه ی تحولی عظیم و انقلابی جدید قرار بدهند که اگر چه از همان آغاز از طرف بسیاری از ادبیات شناسان و شاعران سرشناس مورد استهزاء قرار گرفت اما خیلی زود نسلی را پرورش داد که به دنبال نوجویی و جسارت، کانون توجه خود را بر خلاف نسل های  گذشته بر دگرگونه نویسی و استفاده از ظرفیتهای بالای زبان در شعر قرار داد.

بگذارید کمی متمرکزتر شویم.

بازخوانی ادبیات فارسی معاصر گواه این است که کانون اصلی شعر دهه ی هفتاد کتاب شعری بود به نام « خطاب به پروانه ها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم» اثر دکتر براهنی، که در واقع چه در شکل سرایش و اجرای شعرها و چه در آن مقاله ی بلند و تئوریک پایانی اش گسستی بود از همه ی جریانهای معاصر شعر از نیما تا دهه ی هفتاد شمسی. مثل مانیفیستی برای یک آغاز جدید در شعر فارسی. در آغاز آن مقاله طولانی در موخره کتاب « خطاب به پروانه ها……» آمده بود:« چرا شاعر کهن به ندرت شعر خود را توضیح می داد و شاعر جدید،مثلا نیما و شاعران بعد از نیما، شعر خود را توضیح می دهند؟» ودر ادمه به این سوال اینگونه پاسخ داده شده بود:« علت آن است که فرم شعر شاعر کهن،حتی هر فرم و حتی فرم تک تک شعرهای او، قبال توضیح داده شده بود. یعنی نت فرم از پیش نوشته شده بود و شاعر با فرم شعرش و یا بهتر بگویم با اجرای شعرش آن نت را اجرا می کرد.» و بعد هم اضافه شده بود:« معیار در شعر جدید این است که شاعر، شعر خود را امضا کند. یعنی شاعر در فرمی شعر بگوید که قبل از فرم آن شعر وجود نداشته است و در آن فرم کسی قبل از او شعری نگفته است.»

در همین چند نقل قول کوتاه می توان بنیان های شعر دهه ی هفتاد را به راحتی مشاهده کرد. یعنی الف: اجرائیت شعر. ب:تعدد فرم های شعری. و بالاخره ج: استفاده از تئوری های تازه مطرح شده در حوزه ی ادبیات و فلسفه. و بر همین اساس بود که نویسنده کتاب « خطاب به پروانه ها…» شالوده ی انقلابی دیگر را در شعر فارسی پی ریزی کرد و معتقد بود که بر اساس آن، شعر فارسی می تواند از بن بست شعر کهن و شعر نیمائی و سپید رهایی یابد. بنابراین به ناچار برای بسط و گسترش این انقلاب شعری که رهبری اش را هم به نحوی خودش بر عهده داشت، به تبیین مبانی تئوریک نظریه اش نیز مشغول شد تا به قول خودش آن را «توضیح» بدهد و بگوید:« می پرسیم در آن سوی ما چه می گذرد و می گذریم از آنچه از ما به آن سو می گذرد.» منتهی این بار برخلاف سایر تئوری های قبلی تکیه ی کامل شاعران این دهه بر عنصری به نام« زبان» بود. آنها با برهم ریختن نظم ملودیک شعر و چند ملودی کردن موسیقی ان و با پاره کردن ترکیب عروض و بحور مختلف وزن شعر فارسی- حتی نیمایی- و اجرای روایت های متکثری که در آنها زمان ها و مکان های ناهمزمان به صورت همزمان به نمایش در می آورند و همچنین با اجرای روان پریشانه و پاره پاره ی شعر خود، سعی در القاء زبانی ی اندیشه ی مازوخیستی،جنون زده و دچار بحران شده ی معاصر انسان را داشتند و این کار خود را با نحو شکنی های مداوم شعر خود در زبان به نمایش می گذاشتند. اساس کار انها هم همانطور که در «خطاب به پروانه ها…» بر آن تاکید شده یعنی« توجه به نفس جسمانی،آمیخته با حکمت سینه،وارد کردن حوزه های جغرافیای جدید به یک شعر،چندزبانه،چندگفتاره و حتی چند شاعره کردن یک شعر.» بوده است. به گمان آنها « هدف شعر ایجاد تاثیر زیبایی شناختی است و تنها آگاهی به عملکرد دقیق زبان شاعرانه به ایجاد این تاثیر کمک می کند.»

با توجه به همین مبانی بود که اکثر شاعران این دهه سعی در اعمال شگردهای بدیع، ارائه ی لحن شخصی در زبان و ارائه ی هویت مستقل از آثار خود در بین سایر آثار بودند.کار آنها در واقع بر اساس داعیه هاشان پاسخی به بحران مدرنیسم در ادبیات ایران بود.« وقتی بسیاری از ارزش ها فرو می ریزد و هویت انسان تکه تکه می شود، شعر هم تکه تکه می شود یا از تکه تکه ها ساخته می شود.ناموزونی دامنش را گرفته و رها نمی کند.هرلحظه از چیزی می گوید،پریشان پریشان است. درست همان جائی که قرار است صاحب تشکیلاتی موزون شود، فالش می زند و از دستگاه ساده ی زبان و معنا خارج می شود» این رذا نمی دانم کجا خوانده یا شنیده ام ولی در ذهنم تداعی که شد دیدم شرح ساده ای است از آنچه می تواند روان شناسی ادبی شعر شاعران این دو دهه باشد: هویت بحران زده و چهل تکه. این موضوع باید به عنوان محتوا در شعر خیلی از آنها دیده می شد. بنابراین مکانیسم خاص خود را می طلبید. یک دستگاه تازه ی بیان، تکنیک های جدید و تازه و نوعی زیبایی شناسی دیگرگونه را طلب می کرد تا هماهنگی فرم و محتوا به آن معنای خاص اش در ساخت(ساخت شکنی؟) درونی یک شعر به تماشا گذاشته شود.

در اولین گام به گمان آنها چیزهایی مثل بیان گزارشی- تصویری، مقدمه چینی و نتیجه گیری، زبان توضیحی و پیام های احساسی و بالاخره قابل پیش بینی بودن، روش هایی بودند که باید تابوی آنها شکسته شده و عوض می شد. آنها برای این کار در ابتدا با تغییر در هستی شناسی خود از لحاظ زیبایی شناختی – به قول علی باباچاهی در گزاره های منفرد- دو نوع فاصله گیری جدی نسبت به شعر گذشته انجام دادند: اولی نگاه متفاوت و مشاهدات ضد شعر به جهان بود و دومی: دوری از جزمیت ها و مطلق نگاری ها. این فاصلگیری زیبایی شناختی منجر به این شد که آنها فضاهای جدیدی را هم بالتبع تجربه کنند. واتفاقا این تجربه خصویاتی را هم برای شعر آنها بوجود آورد که  چه در نوع اجرا و چه در موضوع اجرا شده، شامل این ویژگی ها می باشد: توجه به زبان،ضد قهرمان بودن، بیان روایی-محاوره ای به جای بیان مفهومی و نمادین،چندصدایی بودن، چند فرمه بودن، غیر تغزلی بودن، چند مرکزی بودن، جدا شدن از سطح درک عامه و نزدیک شدن به مخاطبان خاص و بالاخره شاید دوری از کلیشه ها و جزئی نگری به جای کلان نگری های رایج.

اگر مجبور به خلاصه نویسی در این نوشتار نبودم،مشروح و مفصل می نوشتم که ویژگی های فوق در نگاه خواننده- نویسنده زمانی بیشتر معنا پیدا می کند که قبل از آن به حضور و ظهور پدیده ای به نام “پست مدرنیسم” در ایران اعتقاد داشته باشیم. یعنی آن بستری که این گرایش ها در درون آن صورت پذیرفته است.  –ایرانی و غیر ایرانی بودنش مهم نیست،مهم وضعیتی است که پست مدرن نامیده می شود- چون همانطور که پیشتر هم گفته شد، شالوده ی اصلی شعر دهه ی هفتاد بر اساس اندیشه های پساساختارگرایانه و پست مدرنیستی پی ریزی شده است و اکثر کسانی که در این دهه شعر گفته اند از فضای حاکم بر آن تاثیر پذیرفته اند. به این موضوع می توانید هجوم ناگهانی ترجمه های مختلف را کع عموما هم در حوزه ی نقد ادبی بودند اضافه کنید، تا با بررسی آن بتوانیم ببینیم ذهن و زبان شاعران این دهه چگونه و در ذات خود دچار چه تحولات عمیقی شد. همچنین اگر این خلاصه نویسی دامنگیر نبود می توانستیم در کنار این نوشته- روایت،ویژگی های مطرح شده ی بالا را در شعر چند تن از شاعران مطرح این دوره پی گیری و دنبال نمائیم. با این وجود به گمان من در کنار سایر عوامل بوجود آورنده ی شعر دهه ی هفتاد، چهار تئوری شاخص فلسفی- ادبی در این دهه، تولید انبوهی از شعرهای تئوریک را به خود اختصاص دادند.همین امر هم باعث پررنگ شدن آنها در فضای گفتمانی شعر این سالها شد.این تئوری ها شاید به ترتیب اینها باشند:

الف- مرگ مولف؛رولان بارت: به این ترتیب که « با مرگ نویسنده و سوژه زدایی از متن، اتفاق مهمی که در کنار استثمار زدایی از اثر ادبی رخ می دهد این است که به خاطر مشکلات به خاطر مشکلات خواندندگان در تکمیل و خوانش اثر هنری، دیگر جایی برای این مثل مدرنیستی که:« خواننده ی ساده لوح،نکبتی است.» باقی نمی ماند.نقش خواننده از لحاظ این نظریه اهمیت خاصی پیدا می کند.زیرا تشخیص وجوهی که در هر اثر ادبی ممکن است وجود داشته باشد،امری مربوط به خواننده هم هست. هرچه بینش زیبایی شناختی خواننده ناقدتر باشد،دامنه ی معنی اثر ادبی وسیع تر می شود و همین جاست که به قول دریدا تفسیرهای متعدد خود را بروز می دهد.»

ب- زبانیت؛دکتربراهنی: به این ترتیب که« گاهی شعر نباید ازجمله ساخته شود. درگریز از اسبداد نحوی، گاهی زبان شعر در خلاف جهت جمله ای معنا شناختی سیر می کند. گاهی جمله برای گریز از زبان قراردادی باید بی معنی شود تا شعر شود.»

 البته این بی معنایی که اینجا مدنظر است نوعی بازگشت به زبان است که در این نظریه تکیه اش بیشتر بر عبور از تک معنایی است نه خود معنا، چون چنین چیزی اصلا امکان پذیر نیست.

ج-منطق گفتگویی؛ میخائیل باختین: که بدون شک در دهه ی هفتاد در مقیاسی وسیع از سوی شاعران به کار گرفته شد و در کنار فرم توصیفی و فرم خطابی که در دهه های قبل رواج داشت، فرم روایی هم بر مبنای شعر – داستان رواج چشمگیری یافت. توضیح اجمالی این نظریه، مفصل و از عهده ی من خارج است.

د- شالوده شکنی یا ساختار شکنی ویا بن افکنی؛ ژاک دریدا: که اگرچه به گمان خود او نوعی « خوانش» بود.ولی بوسیله ی شاعران این دهه با اجرای شعرهایی متفاوت که به گمان آنها خوانشی ساختارشکنانه از گفتمان های غالب شعری بود،مورد استفاده قرار گرفت. موضوع فراریت دال و مدلول هم که همین فیلسوف فرانسوی مطرح کرد چیزی بود شمولی عام در تمام گفتمان های رایج در این دهه داشت. حرکت در زبان از مدلول ها به سوی دال ها، همان چیزی ست که اصالت دادن به لفظ در برابر معنا نام دارد و در افتادن زبان در چرخه ی دال ها هم چیزی بوده و هست که تفسیرهای تک معنایی یا تفسیرناپذیری ها را ابطال کرده و چندمعنایی بودن و نداشتن مرکزیتی ثابت در آثار ادبی و فلسفس را باعث می شود.

البته یکی از اشکالات نظریه پرداز ی های متعدد در این دهه این بود که این نظریه ها با تولید آثار موثری در حوزه ی شعر همراه نبودند و در بسیاری از جاها منجر به تولید شعرهای تکراری،خنده دار و الگوریتمی می شدند که درانها از خلاقیت هیچ خبری نبود. واین امر باعث به ابتذال کشیدن شعر این دهه در برخی جوانب شد. مثل ابتذالی که در بخش بازی های زبانی بوجود آمد و مثل گردابی،سهم عمده ای از شعر دهه ی هفتاد را به درون خود کشید و از بین برد.

(در معبر بادهاچند نکته درباره سه دوره شعر بعد از انقلاب اسلامي)

]]> http://www.35anj.com/?feed=rss2&p=416 0 http://www.35anj.com/?p=412 http://www.35anj.com/?p=412#comments Mon, 23 Jan 2012 16:43:39 +0000 nama@@ http://www.35anj.com/?p=412

وحید حسینی http://vh58.blogfa.com

فیلم، نمایش معصومیت نیست، بلکه نمایش فقدان معصومیت است. در سراسر فیلم نوعی درستکاری ظاهری موج می‌زند و کارگردان خواسته نشان بدهد که چگونه پلیدی توانسته در میان این درستکاری ظاهری رشد پیدا کند.» کودکان در این فیلم با رفتارهای مودب و احترام امیزشان همواره این حس را در شما به وجود می آورند که این احترام آنان نسبت به والدین و بزرگتر ها نشان از تدوام تربیتی آنان و احترام متقابل والدین در مقابل آنان است. ولی این اشتباه محض است بلکه نظر هانکه در این مورد خود کاملا برخلاف این پندار است چرا که کودکان در چنین فضایی با نا ملایمتی ها و بی عاطفگی هایی که از سوی بزرگان اجتماع رو به رو هستن مجبور به احترام ظاهری میشوند که این خود سبب بروز آسیب های جدی تر در دوران پس از کودکی انسان ها میشود. هانکه در ساخته خود به مسائل جنسی و جنسیت اشاره‌های زیادی دارد. در فیلم صحنه‌هایی چون آزار جنسی کودکان و زنان بارها مشاهده می‌شود. در مباحث مربوط به فاشیزم کتابی در آلمان منتشر شده با این نام: «فانتزی‌های جنسی مردان» و کتاب یادشده به‌رغم آنچه از ظاهر اسمش برمی‌آید، نشان می‌دهد که چگونه اعمال سرکوب جنسی و انجام آزارهای جنسی در دوره کودکی، سال‌ها بعد هویت سربازان خط مقدم فاشیزم آلمان را شکل داده است.»

روبان سفید نمایش از دست رفتن معصومیت در جامعه حاضر است. هانکه نشان میدهد چگونه کودکانی که در این فضا با این نا مالایمتی هاو خشونت ها اطرافشان بعدا خط مقدم جبه ی فاشیزم را تشکیل میدهند و در پیروی از نازیسم جامعه ی جهانی را به آتش میکشند.

این تفکر را شما میتوانید به خوبی در فیلم حس کنید. در نتیجه من قصد دارم به واکاوی فیلم این تفکر را در دل فیلم به شما نشان دهم. روستایی که فیلم در ان اتفاق میفتد نماد کوچکی است از جامعه ی جهانی. رفتارهای خشونت باری نیز که در این روستا اتفاق میفتند خود نمادی از جنگها و حوادثی است که بشر امروزی بر سر دنیا خود دراورده است. در این فیلم که کودکان دست به عمل های شرارت بار میزنند خود نمادی است از زورگویان و جنگ طلبان دنیا حاضر که همانظور هم گفته شد قصد هانکه از نمایش رفتار ناصحیح کودکان ، نشان دادن روحیات سربازانی است که سال ها بعد با پیوستن به صفوف هیتلر جنگ جهانی را به وجود می آورند. قصد هانگه از خاتمه دادن فیلم با وقوع حهنگ حهانی اول نیز نمایش همین نکته است که این کارگردان دانا آن را به صورت کنایه ای در آخر فیلم به نمایش میگذارد . فیلم در واقع می‌گوید آنچه دیدید پیش‌درآمدی است بر وقایع چهل، پنجاه سال آتی اروپا و این گناه، نه گناه فردی که گناهی است جمعی. فیلم به ما نشان می‌دهد که چگونه ظلم و خشونت جاری در روابط انسانی سرانجام در سطوحی بزرگ‌تر، نظیر عرصه‌های ملی و جهانی بروز پیدا می‌کند. البته خود هانکه معتقد است که نباید فیلم را صرفا به ریشه شناسی فاشیزم محدود کرد بلکه قصد او نقدی رادیکال است بر جامعه ی پسا استعماری اروپای امروزی. این كه چگونه انسان اروپایی سعی می كند با نادیده گرفتن حضور قربانیان استعمار در كنارش و راندن خاطرات گذشته به پس ذهنش، بخشی از تاریخ معاصر خود را فراموش یا پنهان كند. هانکه‌ در پنهان، با به پرسش كشیدن وجدان فردی شخصیت محور اش، وجدان جمعی مردم فرانسه را به چالش كشید. این بار وی در فیلم روبان سفید، وجدان جمعی ملت آلمان را به چالش می كشد.

هانكه با رویكردی تمثیلی از طریق روایت یك داستان پاستورال و به ظاهر غیر سیاسی، بار دیگر به بازخوانی تاریخ معاصر اروپا پرداخته و ما را به ریشه های ظهور فاشیسم در اروپا، ارجاع می دهد.

وی که در فلسفه ، بیش از همه چیز به نیچه اعتقاد دارد ، در این فیلم نیز قصد دارد نشان دهد که در جامعه مورد توصیف فیلم ، احترام ، معصو.میت ، اخلاق و نظم خود عنصرهایی هستن که درعین وجود داشتن ظاهریشان به زوال نهایی رسیده اند. همانطور هم که پیش تر گفتیم دال حضور دارد ولی مدلول غادب است که این از تفکرا ت نئونحلیسیمی سرچشمه میگیرد که مورد علاقه خود کارگردان نیز هست.

روبان سفید به پندار من نمایش ناپایداری در جامعه حاضر است. شاید بسیاری عقیده دارند که فیلم قصد دارد واقعیت را نشان بدهد ولی من بر خلاف آنها نظرم این است که هانکه هیچ وجه قصد نشان دادن حقیقت به صورت قطعی را در فیلم هایش ندارد. پیروان نیچه با باور های نسبی نکرانه ی شان همیشه سعی دارند که حقیقت را به عنوان اصلی مطلق در تمام مراحل زندگی بشر زیر سوال ببرند. آن ها اعتقا دارند که هیچ حقیقت مطلقی را نمیتوان تصور کرد که بتوان آن را درتمامی اعصار و دوران زندگی بشر به عنوان حقیقت مطلق پذیرفت بلکه در دوران های مختلف بسته به جو حاکم بر جامعه ی بشری نیز حقیقت دگرگون میشود و به صورت دیگر و با متد های دیگر به روی کار میآید. این اصل را فوکو در نظراتش (( صورت بندی دانایی)) میخواند. روبان سفید نیز فقط حقیقت های تلخ پیرامون ماست که بر اثر کردارهای زشت بشری به وجود امده است . هانکه دست به شکافتن حقیقت نمیزند بلکه آن را آن چنان که با آن زندگی میکنیم می پذیرد و با شجاعت تمام در فیلمش به نمایش میگذارد. در اثبات این مدعا توضیحات بیشتری را از درون خود فیلم نشان میدهم.

فیلم در یک فضای راز الود اتفاق میافتد که راوی داستان یعنی معلم دهکده سال های زیادی پس از این اتفاقات آن ها را نقل میکند. پس این خود اولین مولفه برای اثبات این ادعاست چرا که هیچ گاه برای مخاطب و حتی راوی داستان مشخص نمیکند که چقدر از این داستان واقعیت دارد و چقدر زاییده شایعات و خیال پردازیهای اهالی روستایی دور افتاده ای در شمال آلمانِ یک قرن پیش است. تا چه حد باید به داستانی که راوی برای ما روایت میکند اطمینان کنیم؟ راویی که صدای فرتوتش نشان از پیری او و نشان از کهنه بودن این داستان دارد و همین کهنه و فرتوت بودن است که جا را برای شک کردن به این موضوع باز میگذارد که در حال شنیدن یکی از همان داستانهای اغراق شده و گاه غیره واقعی پیرمردها هستیم. داستآنهایی که در راستای توجیه کردن ناکامیهایشان در زندگی به دیگران تحویل میدهند. بدون شک راوی پیر جنگ جهانی دوم را هم از سر گذرانده است. حضور در یک جنگ و درگیر شدن در جنگی که بعدتر و با شدت بیشتر او را و زندگیش را دچار خود کرده است، بدون شک باعث وارد شدن صدمات بسیار روحی به او شده است. به حتم مخاطب فیلم نمیتواند راوی پیر داستان را لمیده بر صندلی راحتی در خانهای مجلل مجسم کند که از روی بیکاری در حال تعریف کردن افسانهای برای نوههایش است. از همین جا و از همان دیالوگ اول هانکه به دو عامل و عنصر اساسی اشاره میکند که کلیدهای درک فیلمش هم محسوب میشوند. عامل اول خود حضور شک، تهمت و افترا است و عامل دوم به قطعیت نرساندن عوامل پیدایش جریان عظیمی که نه تنها دنیا را دچار درد و رنج فراوان کرد بلکه برای همیشه روندی غیر عادی در وجودش قرار داد.

روبان سفید را میتوان جر آثار ارزشمند هنری در تاریخ سینما محسوب کرد. این فیلم که جایزه ی نخل طلای کن سال 2009 و جایزه ی بهترین فیلم خارجی جشنواره گلدن گلوب سال 2009 کسب کرد ، آن را باید از زمره ی بهترین و به یاد ماندنی ترین فیلم های تاریخ سینما محسوب کرد. چرا که کارگردانش هانکه است. او از کسی کپی برنمیدارد. نمایش های او پاستورال های تقلیدی نیستند. شاید در ابتدای فیلم با شروع شدنش همه فکر کنند که با یک اثر اقتباسی از روی یک رمان روبه رو هستند چرا که سبک و سیاق فیلم این باوررا در شما به وجود می آورد که فیلم به اندازه ی یک رمان قوی جذاب است. ولی هانکه آن را از روی هیچ اثری اقتباس نکرده است بلکه فیلمنامه حاصل همکاری او با ژان كلود كری یر، فیلمنامه نویس برجسته فرانسوی است.

گفتنی است که هانکه برای آماده سازی فیلمش ده سال وقت صرف کرده و برای انتخاب بازیگر هم به سراغ بازیگران حرفه‌ای تئاتر آلمان رفته است؛ چون حالت چهره، طرز صحبت دقیق، جمله‌های رسمی و ادای مودبانه و سلیس جملات برای بازیگران تئاتر اهمیت زیادی دارد. فیلم از نظر صدا، حتی اگر تماشاگر زبان آلمانی هم نداند، دارای ویژگی‌های خاصی است. کارگردان برای انتخاب کودکان بازیگرش نیز با شش هزار کودک مصاحبه کرده تا توانسته این افراد را انتخاب کند. در واقع کودکان بهترین بازیگران فیلم هم محسوب می‌شوند.

فیلم به صورت سیاه وسفید است که این خود نشانگر علاقه ی هانکه به سینمای کلاسیک و معنا گرا هست. همانطور که عکاسان معتقدند عکسهای سیاه و سفید حس و حالی دارد که عکسهای رنگی فاقد آنند ، Haneke نیز در فیلم جدیدش از این خصیصه استفاده کرده و با سیاه و سفید کردن فیلمش فضای فیلم را سردتر و سنگین تر ساخته است و ان را با حس و حالی تاریخی به ما تحویل میدهد. گفته میشود کارگردان و صحنه پرداز فیلم با مشاهده ی دقیق عکس های روستا های آن زمان آلمان ، فضای دهکده و کل فیلم را طراحی کرده اند که به نظر من هم با واقعیت های روستایی ان زمان کاملا تطابق دارد.

از تکنیک های ویژه فیلم میتوان به فیلم برداری خاص اثر اشاره کرد. در تمام صحنه های فیلم شما شاهد خودنمایی زیاد دوربین نیستید. دوربین سعی میکند که یکی فضا را به همان صورت و با همان شات ممکن حفظ کند و بر خلاف بسیاری از آثار سینمایی دوربین زیاد در روایت فیلم دخالت نمیکند. این سبک در فیلمبرداری را شاید هانکه مدیون علاقه اش به تئاتر است چرا که در تئاتر در فضای بسته تمامی معانی رد و بدل میشوند و شما هم در این فیلم به دیدن صحنه ها به ان صورت که انتظار دارید ، نیاز ندارید. به نمونه این نوع صحنه ها میتوان به تنبیه بچه ها توسط کشیش دهکده اشاره کرد. که دوربین پشت در بسته قرا میگیرد و فقط صدای چند ناله از کودکان به گوش می رسد. البته به جز سبک و سیاق فیلمبرداری این اثر قصد هانکه از نشان ندادن این صحنه نکوهش خشونت هم هست.

از ان جا که نمیخواهم نقد را خیلی طویلترکنم که خواندنش از اراده ی بساری از عزیزان خارج است تا همین جا بسند ه میکنیم و هنوز هم اعتقاد دارم که نقد جامع و کاملی بر این شاهکار سینمایی نیست بلکه تا ان جا که توانستم نظرات خود و منتقدان را برای فهم بیشتر فیلم در این مقاله به ذکر رساندم. باز هم میگویم اگر از آن دسته از کسانی هستید که به هنر سینما اعتقاد دارید حتما این فیلم را ببینید.

خلاصه ی داستان فیلم:
فیلم در یک روستای فئودالی بدوی قبل از جنگ جهانی اول در آلمان روایت میشود. یک سری اتفاقات عجیب باعث وحشت روستاییان شده است که از جمله ی آنان میتوان به سقوط پزشك دهكده از اسب بر اثر تله ای كه برای او گذاشته می شود، قتل مرموز زن یكی از دهقانان، شكنجه و آزار یك كودك عقب مانده ذهنی، ربودن پسر ارباب ده و كتك زدن و آزار او، و به آتش كشیده شدن انباری ارباب ده و تخریب مزرعه كلم او ، اشاره کرد. نه پلیس و نه رو ستاییان هیچکدام نمیدانند که چه کسی مسبب این اتفاقات است. فیلم از زبان یک راوی نقل میشود که زمانی معلم دهکده بوده و اکنون که فیلم را روایت میکند صدای ضعیف و فرتوت او نشان از گذشت سالیان زیاد از عمر او پس از آن اتفاقات دارد. در نتیجه دیدن فیلم مطمئنا خالی از لطف نیست.

جوایز:

برنده ی نخل طلای جشنواره کن برای بهترین کاگردان و یهترین فیلم سال 2009
برندهی جایزه ی بهترین فیلم خارجی زبان گلدن گلوب 2009
بهترین فیلم سال ارو پا 2009